Mirzo Ulug'bek — yulduzlarga boqqan hukmdor

Butun dunyo Ulug'bek («buyuk hukmdor») nomi bilan biladigan Muhammad Tarag'ay 1394-yilda tug'ilgan. Uning bobosi Amir Temur edi — poytaxti Samarqand bo'lgan ulkan davlatning asoschisi.

Ulug'bekning bolaligi bobosining harbiy yurishlarida o'tdi. U turli mamlakatlarni, qadimiy shaharlar va kutubxonalarni ko'rdi. Aytishlaricha, bir yarim asr oldin qurilgan Marog'adagi rasadxona xarobalari uni ayniqsa hayratga solgan. Bola erta yoshdan matematika va osmonni sevib qoldi.

1409-yilda, hali juda yosh bo'lsa-da, Ulug'bek Samarqand hukmdori bo'ldi. Lekin u tarixga bosqinchiliklar bilan emas, ilm-fan bilan kirdi. U o'z shahri bilim poytaxtiga aylanishini xohladi — va bunga erishdi.

1417–1420-yillarda Registon maydonida Ulug'bek madrasasi qad rostladi. U yerda nafaqat ilohiyot, balki matematika, astronomiya, tibbiyot ham o'qitilgan. Rivoyatlarga ko'ra, kiraverishda «Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolning burchidir» deb yozilgan.

1420-yillarda esa Samarqand yaqinidagi Ko'hak tepaligida rasadxona qurildi — uch qavatli dumaloq bino. Uning asosiy asbobi ulkan sekstant edi: yer ostiga chuqur kirib boruvchi, radiusi taxminan 40 metr bo'lgan yoy. Asbob qanchalik katta bo'lsa, o'lchovlar shunchalik aniq — axir u paytda hali teleskoplar yo'q edi!

Ulug'bek atrofida davrning eng yaxshi olimlari to'plandi: matematik G'iyosiddin Jamshid Koshiy, astronom Qozizoda Rumiy, yosh Ali Qushchi. Samarqand Xitoydan Misrgacha ma'lum bo'lgan ilmiy markazga aylandi.

Rasadxonaning asosiy asari — «Ziji Ko'ragoniy» (uni «Yangi astronomik jadvallar» deb ham atashadi). Unda mingdan ortiq yulduzning aniq koordinatalari keltirilgan — antik davrdan keyin o'z kuzatuvlari asosida tuzilgan birinchi jadval.

Ulug'bek va uning olimlari yulduz yilining uzunligini hisoblab chiqishdi: 365 kun 6 soat 10 daqiqa 8 soniya. Zamonaviy qiymat bir daqiqadan kamroq farq qiladi! Teleskop va kompyutersiz bunday aniqlikni tasavvur qil — faqat ko'zlar, ulkan sekstant va matematika.

Ikki yuz yil o'tib «Zij» lotin tiliga tarjima qilindi va Yevropa astronomlari Samarqand jadvallarining aniqligiga qoyil qolishdi.

Ulug'bekning hayoti fojiali yakunlandi. 1449-yilda, hokimiyat uchun kurashdan so'ng, u o'z o'g'li Abdullatifning buyrug'i bilan o'ldirildi. Vaqt o'tishi bilan rasadxona vayron qilindi va qariyb besh asr davomida uning qayerda turgani hech kimga ma'lum bo'lmadi.

1908-yilda arxeolog Vasiliy Vyatkin qadimiy hujjatlarni o'rganib, Ko'hak tepaligida qazish ishlarini boshladi — va o'sha ulkan sekstantning yer osti qismini topdi. Bugun u yerda muzey bor va har kim besh yuz yil oldin buyuk astronomning nigohi sirpangan yoy yoniga tushishi mumkin.

Ulug'bek nomi bilan Oydagi krater va asteroid atalgan. Uning asosiy sabog'i esa bugun ham zamonaviy yangraydi: bilim — imperiyalar yo'qolganda ham qoladigan narsa.

O'ylab ko'r

Seningcha, nega Ulug'bek davlatning kuchi va pulini faqat urushlarga emas, ilm-fanga ham sarflagan? Bu Samarqand taqdirini qanday o'zgartirdi?