Ibn Sino — butun dunyo o'qigan olim

Abu Ali ibn Sino 980-yilda Buxoro yaqinidagi Afshona qishlog'ida tug'ilgan. Keyinchalik Yevropada uni Avitsenna deb atashadi.

O'n yoshidayoq u Qur'onni va ko'plab she'rlarni yoddan bilar, xotirasi bilan kattalarni hayratda qoldirardi. Keyin arifmetika, mantiq, geometriyaga kirishdi. O'qituvchilar tezda tushunishdi: bola tez orada ulardan o'zib ketadi. Shunday bo'ldi ham — keyin Ibn Sino asosan o'zi, kitoblar orqali o'qidi.

U eslashicha, bir marta Aristotelning «Metafizika»sini qirq marta o'qib, deyarli yod olgan, lekin baribir tushunmagan. Keyin tasodifan bozorda uch dirhamga faylasuf Forobiyning kichik sharhini sotib olgan — va hammasi birdan oydinlashgan. Xursandchiligidan u kambag'allarga sadaqa ulashgan.

Bu voqeani esda tut: ba'zan qiyin narsani tushunish uchun o'sha matnni qirqinchi marta o'qish emas, boshqacha tushuntirish kerak bo'ladi.

Ibn Sino tibbiyotni «qiyin bo'lmagan fan» deb hisoblagan va uni o'smirlik chog'ida o'rgangan. Lekin u faqat kitob o'qimagan — bemorlarni davolagan va nima yordam berishi, nima bermasligini diqqat bilan kuzatgan. Bugun biz aytgan bo'lardik: u amaliyotda o'rgangan va nazariyani tajriba bilan tekshirgan.

Taxminan 17 yoshida Buxoro amiri Nuh ibn Mansur og'ir kasal bo'lib qoldi. Saroy tabiblari yordam bera olmadi va yigitni chaqirishdi. Ibn Sino hukmdorni davoladi, mukofot sifatida esa… oltin emas, saroy kutubxonasiga kirish huquqini so'radi. U yerda boshqa hech qayerda ko'rmagan kitoblari bor edi.

Uning so'zlariga ko'ra, 18 yoshga kelib u o'z davrining barcha fanlarini o'rgangan. «Keyin men faqat bilimlarimni chuqurlashtirdim», — deb yozgan u keyinroq.

Ibn Sinoning hayoti tinch bo'lmagan: urushlar va hukmdorlar almashuvi tufayli u shahardan shaharga ko'chishga majbur bo'lgan — Gurganj, Ray, Hamadon, Isfahon. U tabib, vazir bo'lgan, hatto qamoqda ham o'tirgan. Lekin hamma joyda yozgan: kunduzi ishlagan, kechasi kitob yozgan.

Uning tibbiyot bo'yicha asosiy asari — «Tib qonunlari» (arab. «Al-Qonun fit-tib»), besh ulkan jild. Unda kasalliklar, ularning belgilari, o'simliklar va minerallardan tayyorlanadigan dorilar, sog'lom turmush tarzi qoidalari tasvirlangan. Ibn Sino ba'zi kasalliklar suv va havo orqali yuqishi, tozalik, ovqatlanish, uyqu va jismoniy mashqlarning ahamiyati haqida yozgan.

«Qonun» lotin tiliga tarjima qilingan va yuzlab yillar davomida Yevropa universitetlarining tibbiyot talabalari shu kitob bo'yicha o'qishgan. Ibn Sino yana falsafa va tabiiy fanlar bo'yicha ulkan «Kitob ash-Shifo»ni va yana yuzlab boshqa asarlarni yozgan.

U 1037-yilda Hamadonda vafot etgan. Uni tarixdagi eng buyuk olimlardan biri sifatida eslashadi — va uning yo'li bizning yurtimizda boshlanganidan faxrlanishimiz mumkin.