Al-Xorazmiy — algebra va algoritmlar otasi

Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy taxminan 780-yilda tug'ilgan. Uning ismi qayerdan ekanini aytib turibdi: «al-Xorazmiy» — «Xorazmdan» degani, Amudaryoning quyi oqimidagi qadimiy yurt, bugungi Xorazm viloyati va Qoraqalpog'iston joylashgan hudud.

Yosh olim Bag'dodga ko'chib o'tdi, u yerda xalifa al-Ma'mun «Bayt ul-Hikma» («Donishmandlik uyi»)da dunyoning eng yaxshi olimlarini to'plagan edi. U yerda yunonlar, hindlar va forslarning kitoblarini tarjima qilishgan, bahslashgan, hisoblashgan, yulduzlarni kuzatishgan. Bu o'z davrining haqiqiy fanlar akademiyasi edi — va al-Xorazmiy uning asosiy olimlaridan biriga aylandi.

Taxminan 820-yillarda al-Xorazmiy «Al-jabr val-muqobala hisobi haqida qisqacha kitob»ni yozdi. «Al-jabr» so'zi «to'ldirish» degani: barcha hadlar musbat bo'lishi uchun ayriluvchini tenglamaning bir qismidan boshqasiga o'tkazish. Butun bir fanning nomi — algebra — aynan shu so'zdan kelib chiqqan.

Al-Xorazmiy tenglamalarni har bir masala uchun javobni alohida taxmin qilib emas, umumiy qoidalar bo'yicha yechishni ko'rsatdi. U hayotdan misollarni tahlil qildi: meros taqsimoti, savdo, yer o'lchash. Biz tenglamalarni bugun ham aynan shunday yechamiz — o'tkazamiz, o'xshash hadlarni ixchamlaymiz, soddalashtiramiz.

Darsda x² + 10x = 39 ni yechayotganingda bilib qo'y: bu al-Xorazmiy kitobidagi ming yildan ortiq yoshga ega misol!

Al-Xorazmiyning yana bir muhim kitobi — hind hisobi haqida: 1 dan 9 gacha raqamlar va nol, ular yordamida istalgan sonni yozish va hisoblashlarni «ustun» usulida bajarish mumkin. Uch asrdan keyin u lotin tiliga tarjima qilindi va «Dixit Algoritmi» — «Al-Xorazmiy aytdi» so'zlari bilan boshlanardi.

Yevropaliklar yangi hisoblash usullarini muallif nomi bilan «algoritmlar» deb atay boshlashdi. Asta-sekin bu so'z masalani yechish uchun har qanday aniq qadamlar ketma-ketligini anglata boshladi. Bugun algoritmlar internetdagi qidiruvni, telefondagi navigatorni va hatto e-Teacher senga qaysi topshiriqlarni ko'rsatishini boshqaradi.

Biz yozadigan raqamlarni Yevropada hozir ham «arab raqamlari» deb atashadi — ular esa ko'p jihatdan xorazmlik olim tufayli tarqalgan.

Xulosa

Al-Xorazmiy dunyoga zamonaviy fansiz tasavvur qilib bo'lmaydigan ikki so'zni berdi: «algebra» va «algoritm». Bir inson uchun yomon emas, to'g'rimi? Xiva va Urganchda unga haykallar o'rnatilgan — va O'zbekistonning har bir o'quvchisi ayta oladi: «Mening yurtdoshim algebrani ixtiro qilgan».