Samarqand qog'ozining siri

Ko'p asrlar oldin Samarqandda, tez oqar ariq bo'yida qog'oz yasaladigan ustaxona bor edi. Suv yog'och charxpalakni aylantirar, charxpalak og'ir to'qmoqlarni ko'tarar, to'qmoqlar esa kechayu kunduz tosh o'g'irlarda ivitilgan latta va po'stloqni tuyardi.

Bu yerga o'n ikki yoshli Sheralini — usta Hasan shogirdlikka olgan yetimni olib kelishdi. Ish og'ir edi: suv tashish, lattalarni saralash, o'g'irlarni tozalash. Sherali charchardi, lekin har kuni kechqurun ustaning oq bo'tqali xumga to'r-ramkani botirib, yupqa nam varaqni olib chiqishini tomosha qilardi. Bu sehrdek tuyulardi.

— Bu hunar qayerdan paydo bo'lgan? — deb so'radi bir kuni Sherali.

— Aytishlaricha, qog'oz siri bizga Xitoydan kelgan, — javob berdi usta. — Xitoyliklar uni ko'p asrlar davomida saqlashgan. Lekin samarqandlik ustalar o'zinikini yaratishdi: bizning qog'ozimiz silliq, pishiq va paxtadek oq. Uni Bag'dodga, Damashqqa, Qohiraga olib ketishadi. U yerdagi kotiblar aytishadi: «Eng yaxshi qog'oz — Samarqand qog'ozi».

Bir kuni buyurtmachi bir to'p qog'ozni qaytarib berdi: undagi siyoh ho'l matodagidek yoyilib ketardi. Usta Hasan qovog'ini soldi — bunday holat tobora ko'payardi va xaridorlar noliy boshlagan edi.

O'sha kechasi Sherali uxlamadi. U buvisi bayramona ko'ylakni mato silliq va zich bo'lishi uchun guruch qaynatmasi bilan kraxmallaganini esladi. «Qog'ozni ham… kraxmallasa-chi?» — o'yladi u.

U yashirincha bir nechta buzilgan varaqni olib, ularga yupqa qatlam guruch qaynatmasi surtdi va quritishga qoldirdi. Ertalab bir varaqni ustalar qilganidek silliq tosh bilan ishqaladi va unga qalam yurgizdi. Chiziq aniq va tekis chiqdi!

Sherali varaqlarni so'ramasdan olgani uchun jazolanishidan qo'rqdi. Lekin baribir ustaga ko'rsatdi. Hasan uzoq jim turdi, qalamni varaq bo'ylab yurgizdi, keyin kulib yubordi:

— Bolam! Sen men yigirma yilda o'ylab topa olmagan narsani qilding. Keling, birga sinab ko'ramiz — va har bir tajribani yozib boramiz.

Haftama-hafta usta va shogird sinab ko'rishdi: qaynatmani qancha qaynatish, necha qatlam surtish, qaysi tosh bilan sayqallash. Ular har bir tajribani — muvaffaqiyatli va muvaffaqiyatsizini yozib borishdi. Yarim yildan keyin ularning qog'ozi shunchalik silliq bo'ldiki, unda eng ingichka qalam bilan yozish mumkin edi, siyoh esa tekis yotar va orqa tomonga o'tmasdi.

Ariq bo'yidagi ustaxona shuhrati Buyuk ipak yo'li bo'ylab tarqaldi. Bunday qog'ozda matematika, tibbiyot, astronomiya kitoblari, shoirlarning she'rlari ko'chirilardi. Arzon va pishiq qog'oz tufayli kitoblar tobora ko'payar, bilimlar esa tezroq tarqalardi.

Sherali ulg'ayib, o'zi ham usta bo'ldi. O'z shogirdlariga u uchta qoidani o'rgatdi:

• Muammoni ko'r, uni so'kma.
• Sinab ko'rishdan qo'rqma — hatto g'oya g'alati tuyulsa ham.
• Tajribalarni yozib bor: yozuvsiz hatto omad ham hech narsaga o'rgatmaydi.

Bugun Samarqandda, Konigilda ustalar yana qadimiy usulda — suv bo'yida, yog'och charxpalak bilan qog'oz yasashadi. Agar u yerga borsang, varaqni qo'ling bilan silab ko'r. Balki uning silliqligida bir bola sinab ko'rishdan qo'rqmagan o'sha tunning bir zarrasi ham bordir.

Izoh: Sherali — to'qima qahramon, lekin Samarqand qog'ozi haqiqatan ham butun o'rta asrlar Sharqida mashhur bo'lgan.