«O'tkan kunlar» — birinchi o'zbek romani

«O'tkan kunlar» — Abdulla Qodiriyning 1922–1926-yillarda qismlarga bo'lib chiqqan romani. U o'zbek adabiyotidagi birinchi roman hisoblanadi: undan oldin o'zbek nasri chuqur xarakterlar va murakkab syujetga ega bunday katta asarni bilmas edi.

Voqealar XIX asr o'rtalarida, Qo'qon xonligi davrida, Toshkent va Marg'ilonda bo'lib o'tadi. Muallif o'sha davr odamlarining hayotini ko'rsatadi: savdo, oilaviy urf-odatlar, mamlakatni ichidan yemirgan hokimiyat uchun kurash.

Asosiy qahramonlar

• Otabek — halol va bilimli, adolatli hayot haqida orzu qiladigan yosh toshkentlik savdogar.
• Kumush — marg'ilonlik savdogar Mirzakarimning aqlli va pokiza qalbli qizi.
• Yusufbek hoji — Otabekning otasi, dono va hurmatli inson.
• Homid — hasadgo'y va fitnachi, romanning asosiy yovuz qahramoni.
• Zaynab — Otabekning ikkinchi xotini.

Savdo ishlari bilan Marg'ilonga kelgan Otabek Kumushni uchratadi va ular o'rtasida muhabbat paydo bo'ladi. Ota-onalar nikohga rozi bo'lishadi va yoshlar baxtli.

Lekin ularning baxtiga Kumushga o'zi uylanmoqchi bo'lgan Homid xalaqit beradi. U fitna to'qiydi: taloq xatini qalbakilashtiradi, tuhmat tarqatadi, Otabekni halok qilishga urinadi. Uning qabihliklari tufayli Otabek o'limdan zo'rg'a qutuladi, sevishganlar esa uzoq vaqtga ayriladi.

Otabekning oilasi haqiqatni bilmay, uning ikkinchi xotin — Zaynabga uylanishini talab qiladi. Homidning yolg'oni fosh bo'lgach, Otabek va Kumush yana birga. Lekin endi uyda ikki xotin bor va Zaynabning qalbida rashk o'sadi.

Romanning yakuni fojiali: farzand kutayotgan Kumush zaharlanadi — rashk va begona yovuzlik endigina izga tusha boshlagan hayotni vayron qiladi. Sevgilisini yo'qotgan Otabek tinchlik topmaydi; kitob oxirida u yillar o'tib jangda halok bo'lgani aytiladi.

Asosiy g'oyalar

• Muhabbat va sadoqat. Otabek va Kumush tuyg'ularini tuhmat va ayriliq orqali olib o'tishadi — va bu ularning tarixini o'zbek adabiyotidagi eng mashhur muhabbat qissalaridan biriga aylantiradi.
• Yovuzlik hammani vayron qiladi. Homidning hasadi va rashk nafaqat qurbonlarga, balki yovuzlik egalarining o'zlariga ham qayg'u keltiradi.
• Xalq taqdiri. Qodiriy shaxsiy tarix orqali o'zaro nizolar va hokimiyat uchun kurash mamlakatni qanday zaiflashtirganini ko'rsatadi. Otabek tartib va adolat haqida orzu qiladi — bunda muallifning o'z ovozi bor.

Muallif haqida

Abdulla Qodiriy (1894–1938) — yozuvchi, jurnalist, o'zbek nasrining islohotchisi. U stalincha qatag'on yillarida halok bo'lgan, kitoblari esa uzoq vaqt taqiqlangan edi. Bugun Qodiriy — O'zbekistonning eng sevimli yozuvchilaridan biri, roman ekranlashtirilgan va maktab dasturiga kiritilgan.

Mulohaza uchun savollar

• Nega Otabek va Kumush bir-birini sevsa ham, o'z baxtlarini himoya qila olmadi?
• Fojianing oldini olish mumkinmidi? Unda kim aybdor?
• Roman XIX asrdagi hayot haqida tarix darsligida yo'q qanday narsalarni aytib beradi?

Romanni to'liq o'qi — asl nusxada u ayniqsa go'zal yangraydi.