«Alpomish» — o'zbek xalqining bosh dostoni

«Alpomish» — asrlar davomida og'izdan og'izga o'tib kelgan qahramonlik eposi (dostoni). Uni xalq baxshilari do'mbira jo'rligida, ba'zan bir necha kecha ketma-ket kuylashgan. Eng mashhur varianti Fozil Yo'ldosh o'g'li aytgan nusxadan yozib olingan.

1999-yilda YUNESKO qarori bilan «Alpomish» dostonining 1000 yilligi nishonlandi — shu bilan dunyo uni O'rta Osiyoning eng qadimiy va eng muhim eposlaridan biri sifatida tan oldi.

Asosiy qahramonlar

• Alpomish — Boyburining o'g'li, qo'ng'irot urug'idan bo'lgan pahlavon.
• Barchin — uning qallig'i, aqlli va jasur go'zal, Boysarining qizi.
• Boychibor — Alpomishning sodiq oti.
• Qorajon — dushmandan Alpomishning do'stiga aylangan qalmoq pahlavoni.
• Ultontoz — Alpomish asirlikda bo'lganida hokimiyatni egallab olgan sotqin.

Aka-uka Boybo'ri va Boysarining uzoq vaqt farzandi bo'lmadi. Nihoyat Boybo'rining o'g'li Alpomish, Boysarining esa qizi Barchin dunyoga keldi. Ular bolaligidayoq unashtirib qo'yildi.

Lekin Boysari akasidan ranjib, o'z eli bilan qalmoqlar yurtiga ko'chib ketdi. U yerda go'zal Barchinga birdaniga ko'plab qalmoq pahlavonlari sovchi qo'yishdi. Barchin shart qo'ydi: kim poygada, kamondan otishda va kurashda g'olib chiqsa, o'sha uning eri bo'ladi. Va Alpomishga xabar yubordi.

Alpomish o'zining Boychibor oti bilan qalmoq yurtiga yetib keldi. U barcha musobaqalarda g'olib chiqdi: Boychibor poygada birinchi keldi, Alpomishning o'qi hammadan uzoqqa uchdi. Uning halolligi va kuchiga qoyil qolgan qalmoq pahlavoni Qorajon sodiq do'stiga aylandi va musobaqalarda yordam berdi. Alpomish va Barchin turmush qurib, vatanga qaytishdi.

Keyinroq Alpomish qaynotasini qutqarish uchun yo'lga chiqdi va makkor qalmoq hukmdori Toychaxon hiyla bilan uni zindonga — chuqur qamoqqa tashladi. Alpomish yetti yil asirlikda o'tkazdi. U yo'qligida vatanida sotqin Ultontoz hokimiyatni egallab oldi: u Alpomishning oilasini xo'rlar va Barchinga zo'rlik bilan uylanmoqchi edi.

Xonning qizi Tovka oyim yordamida Alpomish zindondan chiqdi, dushmanlarni yengdi va uyiga qaytdi. Chol qiyofasiga kirib, u Ultontoz uyushtirgan to'yga keldi — va o'zidan boshqa hech kim ko'tara olmaydigan pahlavon kamonini tortdi. Hamma Alpomishni tanidi! Sotqin jazolandi, Alpomish va vafodor Barchin esa yana birga bo'lishdi.

Bu doston nima haqida

• Vafo. Barchin yetti yil erini kutadi va sotqinga bo'ysunmaydi; Alpomish zindonda ham vatani va oilasiga sodiq qoladi.
• Kuch va or-nomus. Alpomish nafaqat kuch, balki halollik bilan g'alaba qozonadi — shuning uchun sobiq raqibi Qorajon uning do'stiga aylanadi.
• Xalq birligi. Aka-ukalarning janjali elni bo'lib yubordi va kulfat keltirdi; doston xalqning kuchi — ahillikda ekanini o'rgatadi.
• Adolat. Sotqin Ultontoz qilmishiga yarasha jazo oladi, ezgulik va haqiqat g'alaba qiladi.

Nega bu muhim

«Alpomish»ni xalq hayotining qomusi deyishadi: unda sovchilik va to'y urf-odatlari, o'yinlar va musobaqalar, otga, mehmonga, kattalarga munosabat bor. Uni o'qib, ajdodlarimiz qaysi fazilatlarni eng qadrlaganini bilib olamiz.

Savollar

• Nega Barchin sovchilarga shart qo'ydi?
• Alpomish dushman Qorajonni do'stga qanday aylantira oldi?
• Qahramonlarning qaysi fazilatlariga o'zing ega bo'lishni xohlarding?