Kompyuter savodxonligi va Excel

Ko'r-ko'rona terish — bu klaviaturaga qaramasdan barcha o'n barmoq bilan matn terish. Shunday teradiganlar 2–3 barobar tezroq yozadi va kamroq charchaydi.

Boshlang'ich holat

Chap qo'l barmoqlari A S D F tugmalarida (rus tartibida — Ф Ы В А), o'ng qo'lniki — J K L ; da yotadi. F va J tugmalarida kichkina bo'rtiqlar bor — barmoqlar ular orqali qaramasdan joyni topadi. Bosh barmoqlar — probelda.

Qoidalar

• Har bir barmoq o'z tugmalar «ustuni» uchun javob beradi.
• Bosgandan keyin barmoq boshlang'ich holatga qaytadi.
• Avvaliga sekin bo'lsa ham klaviaturaga qarama. Tezlik o'z-o'zidan keladi.

Qanday mashq qilish

Kuniga 15 daqiqa bepul onlayn trenajyorda («klaviatura trenajyori» so'rovi bo'yicha). Bir oydan keyin ko'pchilik daqiqasiga 150–200 belgi tezlikda ko'r-ko'rona teradi.

Kompyuterdagi tartibsizlik vaqtni o'g'irlaydi: «O'sha referat qayerda edi?» Keling, tartib o'rnatamiz.

Papkalar

Tushunarli tuzilma yarat: «O'qish → 9-sinf → Fizika», «Loyihalar», «Suratlar». Hammasini ish stolida saqlama.

Fayl nomlari

Yaxshi nom «bu nima va qachon» savoliga javob beradi: «Dokument1.docx» o'rniga «Fizika_referat_Nyuton_2026-10.docx».

Kengaytmalar

Nomdagi nuqtadan keyingi qism fayl turini ko'rsatadi: .docx — Word hujjati, .xlsx — Excel jadvali, .pptx — taqdimot, .pdf — o'qish va chop etish uchun hujjat, .jpg/.png — rasmlar.

Bulut

Google Disk, OneDrive va shunga o'xshash xizmatlar fayllarni internetda saqlaydi. Afzalliklari: kompyuter buzilsa ham fayllar yo'qolmaydi va telefondan ham ochiladi. Muhim ishlarni doim bulutda saqla yoki zaxira nusxasini qil.

Referat, ariza, rezyume — ular nafaqat mazmuni, balki ko'rinishi bo'yicha ham tekshiriladi.

Rasmiylashtirishning asosiy qoidalari

• Shrift: Times New Roman yoki Arial, o'lchami 12–14.
• Qatorlar oralig'i: 1,15–1,5.
• Asosiy matnni tekislash — kenglik bo'yicha, sarlavhalar — markazda.
• Xatboshining birinchi qatori chekinishi — 1–1,25 sm.

Uslublardan foydalan

Sarlavhalarni qo'lda qalin va katta shrift bilan ajratma — ularga «Sarlavha 1», «Sarlavha 2» uslubini ber. Shunda Word mundarijani o'zi yig'adi: «Havolalar → Mundarija».

Foydali mayda narsalar

• Ctrl+Z — bekor qilish, Ctrl+S — saqlash (buni tez-tez qil!).
• Sahifalarni raqamlash: «Qo'shish → Sahifa raqami».
• Imloni tekshir: qizil chiziq bilan tagiga chizilgan so'zlar.
• Yuborishdan oldin PDF nusxasini saqla — shunda hujjat hamma joyda bir xil ochiladi.

Excel — bu hisoblay oladigan jadval. Har bir katak (yacheyka) manzilga ega: ustun-harf va qator-son, masalan B3.

Birinchi formula

Formula doim «=» belgisi bilan boshlanadi. Masalan, C1 katagiga =A1+B1 deb yoz — Excel A1 va B1 dagi sonlarni qo'shadi. Sonlarni o'zgartirsang — natija o'zi qayta hisoblanadi.

Asosiy funksiyalar

=SUM(B2:B10)       diapazondagi sonlar yig'indisi
=AVERAGE(B2:B10)   o'rtacha qiymat
=MAX(B2:B10)       eng kattasi
=MIN(B2:B10)       eng kichigi
=COUNT(B2:B10)     nechta son

Ruscha versiyada: СУММ, СРЗНАЧ, МАКС, МИН, СЧЁТ.

Amaliyot: mening baholarim

A ustuniga fanlarni, B ga chorak baholarini yoz. Pastda AVERAGE funksiyasi bilan o'rtacha ballni hisobla. IF funksiyasi esa natijani belgilashga yordam beradi: =IF(B2>=4;"yaxshi";"kuchaytirish kerak").

Avtoto'ldirish

Katak burchagidagi kichik kvadratdan pastga tort — formula pastga nusxalanadi va manzillar o'zi siljiydi.

Jadvaldagi raqamlarni o'qish qiyin, grafik esa asosiysini bir soniyada ko'rsatadi.

Qanday qurish

Jadvalni sarlavhalari bilan birga belgilab, «Qo'shish → Diagramma»ni tanla. Excel variantlarni taklif qiladi.

Qaysi grafikni tanlash

• Ustunli diagramma — qiymatlarni solishtirish: fanlar bo'yicha baholar, oylar bo'yicha savdo.
• Chiziqli grafik — vaqt bo'yicha o'zgarishni ko'rsatish: haftalik harorat, e-Teacher'dagi haftalik tajribang.
• Doiraviy diagramma — butunning qismlarini ko'rsatish: cho'ntak puli nimalarga ketishi. Faqat qismlar kam bo'lsa (5–6 tagacha) ishlat.

Yaxshi grafik

• Tushunarli nom: «Diagramma 1» emas, «Choraklar bo'yicha o'rtacha ball».
• O'qlar yozuvlari va o'lchov birliklari.
• Minimal bezak: o'lchamlarni buzadigan hajmli 3D-effektlarsiz.

Topshiriq

Bir hafta davomida har kuni necha daqiqa shug'ullanganingni yozib bor va chiziqli grafik qur. Qonuniyatni ko'ryapsanmi?

Taqdimot — bu sening chiqishingni qo'llab-quvvatlash, slayddan o'qiladigan matn emas.

«Bitta slayd — bitta fikr» qoidasi

Slaydda — xulosa-sarlavha va bitta rasm, grafik yoki 3 ta qisqa band. Qolganini so'z bilan aytib berasan.

Bezash

• Katta shrift: sarlavha 32 dan, matn 24 dan — oxirgi partadan ham ko'rinsin.
• Kontrast: yorug' fonda qora matn yoki aksincha.
• Butun taqdimotga 1–2 shrift va 2–3 rang.
• Suv belgilarisiz sifatli rasmlar.

Tuzilma

1. Titul slayd: mavzu va isming. 2. Reja yoki asosiy savol. 3. Asosiy fikrlar bilan 3–5 slayd. 4. Xulosa. 5. «E'tiboringiz uchun rahmat» va savollar.

Dasturlar: PowerPoint, Google Taqdimotlar (bepul, brauzerda), Canva — u yerda ko'plab tayyor shablonlar bor.

O'qituvchiga, OTMga yoki bo'lajak ish beruvchiga xat — bu sening yuzing. Bir nechta qoida uni xushmuomala va tushunarli qiladi.

Pochta manzili

O'qish va ish uchun ism-familiyang bilan manzil och: krutoy_boss_2010@… o'rniga aziz.karimov@….

Xat tuzilmasi

• Mavzu: qisqa va aniq — «Fizikadan referat, 9 «B», Karimov Aziz».
• Salomlashish: «Assalomu alaykum, Nodira Rustamovna!»
• Mazmun 2–4 gapda: nima xohlaysan yoki nima yuboryapsan.
• Ilovalar: fayl haqiqatan biriktirilgani va tushunarli nomlanganini tekshir.
• Xayrlashish va imzo: «Hurmat bilan, Aziz Karimov, 9 «B».

Odob

• Jargon, smayliklar va KATTA HARFLARsiz.
• Yuborishdan oldin qayta o'qi.
• Xatlarga bir kun ichida javob ber.

Kurs yakuni

Endi sen tezroq terishni, fayllarni tartibda saqlashni, hujjatlarni rasmiylashtirishni, Excel'da hisoblash va grafik qurishni, taqdimot tayyorlashni va ish xatlari yozishni bilasan. Bu deyarli har qanday kasb boshlanadigan asos. Tabriklaymiz!