Nega osmon moviy? Va dunyo haqida yana 4 ta savol

Quyosh nuri oq bo'lib ko'rinadi, lekin aslida u kamalakning barcha ranglari aralashmasi: qizildan binafshagacha. Har bir rangning o'z to'lqin uzunligi bor: qizilniki — uzun, ko'k va binafshaniki — qisqa.

Yorug'lik atmosferadan o'tganda havo molekulalari (azot va kislorod) bilan to'qnashadi. Bu molekulalar qisqa to'lqinli — ko'k — nurni qizilga qaraganda ancha kuchliroq sochadi. Ko'k nur butun osmon bo'ylab «sachraydi» va ko'zimizga har tomondan tushadi. Shuning uchun qayerga qaramaylik, osmon moviy bo'lib ko'rinadi. Bu hodisa Reley sochilishi deb ataladi.

Nega binafsha emas? Quyosh nurlarida binafsha nur kamroq, uning bir qismi atmosferaning yuqori qatlamlarida yutiladi, ko'zlarimiz esa ko'k rangga sezgirroq.

Quyosh botayotganda nurlar bizga ancha qalinroq havo qatlami orqali keladi. Ko'k nur yo'lda chetga sochilib ulguradi va bizga asosan qizil va to'q sariq nurlar yetib keladi. Shuning uchun quyosh botishi shunchalik olovli!

Ko'pchilik yozda Yer Quyoshga yaqinroq bo'ladi deb o'ylaydi. Lekin bu unday emas! Aslida Yer Quyoshga yanvar boshida — bizda qish bo'lganda eng yaqin bo'ladi.

Haqiqiy sabab — Yer o'qining og'ishi. Yer atrofida aylanadigan o'q taxminan 23,4° ga og'gan. Yer Quyosh atrofida uchib borar ekan, bu og'ish o'zgarmaydi. Shuning uchun yarim yil Quyoshga Shimoliy yarimshar kuchliroq «burilgan» bo'ladi, yarim yil esa — Janubiy.

Bizning yarimshar Quyoshga og'ganda nurlar deyarli tik tushadi va yerni kuchli qizdiradi, kun esa uzun — bu yoz. Chetga og'ganda — nurlar burchak ostida sirpanadi, kuchsiz isitadi, kun qisqa — bu qish.

Qizig'i: Toshkentda yoz bo'lganda Avstraliyada qish. Va aksincha — u yerda Yangi yilni issiqda kutib olishadi!

Deyarli barcha moddalar qattiq holatda suyuq holatdagidan zichroq bo'ladi: qattiq mum bo'lagi erigan mumda cho'kadi. Suv esa — istisno!

Suv muzlaganda uning molekulalari bo'shliqlarga ega bo'lgan to'rsimon kristall panjaraga tiziladi. Shu sababli muz xuddi shu suvdan taxminan 9% ko'proq joy egallaydi. U xuddi shu massadagi suvdan yengilroq bo'ladi — va suzadi.

Bu xususiyat Yerdagi hayotni saqlab qoladi. Qishda ko'llar va daryolar yuqoridan muzlaydi, muz esa ko'rpa kabi ostidagi suvni sovuqdan himoya qiladi. Baliqlar va boshqa jonzotlar muz ostida bemalol qishlaydi. Agar muz cho'kkanida, suv havzalari tubigacha muzlab qolardi.

Yana: muzlashda suvning kengayishi muzlatgichdagi shishani yoki qishda quvurni yorib yuborishi mumkin. Shuning uchun muzlatgichda suvli shisha idishni unutib qoldirma!

Oy o'zi nur sochmaydi — u Quyosh nurini ko'zgu kabi qaytaradi. Uning bir yarmi doim yoritilgan, ikkinchisi — soyada.

Oy Yer atrofini taxminan 29,5 sutkada aylanib chiqadi. Qayerda joylashganiga qarab, biz uning yoritilgan yarmining turli qismini ko'ramiz:

• Yangi oy: Oy Yer va Quyosh o'rtasida, bizga qorong'i tomoni qaragan — Oy deyarli ko'rinmaydi.
• O'sayotgan Oy: yoritilgan qismi kundan-kunga kattalashadi.
• To'lin oy: Yer Quyosh va Oy o'rtasida, biz butun yoritilgan yarmini — yumaloq diskni ko'ramiz.
• Kamayayotgan Oy: yoritilgan qismi yangi oygacha kichrayadi.

Shimoliy yarimshar uchun oddiy qoida: Oyning yoritilgan tomoni o'ngda bo'lsa — Oy o'smoqda, chapda bo'lsa — kamaymoqda.

Aytgancha, musulmon (qamariy) taqvimi aynan Oy fazalariga asoslangan — shuning uchun Ramazon oyining boshlanishi har yili taxminan 10–11 kunga siljiydi.

Quyosh orqangdan charaqlab tursa, oldinda esa yomg'ir yog'ayotgan yoki mayda tomchilar osilib turgan bo'lsa — masalan, favvora yoki sug'orish shlangidan — kamalakni ko'rish mumkin.

Har bir suv tomchisi kichkina prizma kabi ishlaydi. Quyosh nuri tomchiga kiradi, sinadi (yo'nalishini o'zgartiradi), uning orqa devoridan qaytadi va chiqishda yana sinadi. Turli ranglar turlicha sinadi: binafsha kuchliroq, qizil kuchsizroq. Shuning uchun oq yorug'lik ranglarga ajraladi — va millionlab tomchilardan rangli yoy hosil bo'ladi.

Ranglar tartibi doim bir xil: qizil, to'q sariq, sariq, yashil, havorang, ko'k, binafsha.

Ba'zan asosiy kamalak ustida ikkinchi, xiraroq kamalak ko'rinadi — undagi ranglar teskari tartibda bo'ladi, chunki yorug'lik tomchilar ichida ikki marta qaytadi.

O'zing sinab ko'r

Quyoshli kunda quyoshga orqa o'girib tur va purkagichdan suv sep. Sen o'z kamalagingni yaratasan!