Koinot: 5 ta katta savol

Hammasi gravitatsiyada — tortishish kuchida. Moddaning har bir zarrasi boshqa barchasini tortadi. Jism juda katta bo'lganda, masalan sayyora kabi, gravitatsiya barcha moddani markazga har tomondan bir xilda tortadi. Sirtning barcha nuqtalari markazdan taxminan bir xil uzoqlikda bo'ladigan eng «tejamkor» shakl — shar.

Kichik asteroidlar esa ko'pincha kartoshkaga o'xshaydi: ularning gravitatsiyasi toshni «dumaloqlashtirish» uchun juda kuchsiz.

Aytgancha, Yer ideal shar emas: aylanishi tufayli u qutblarda biroz siqilgan va ekvatorda biroz «shishgan».

Yerdan Quyoshgacha o'rtacha masofa — taxminan 150 million kilometr. Agar u yerga soatiga 100 km tezlikda to'xtovsiz mashinada borish mumkin bo'lganida, yo'l taxminan 170 yil davom etardi!

Yorug'lik Olamdagi eng tez narsa — sekundiga taxminan 300 000 km. Lekin unga ham Quyoshdan Yergacha uchib kelish uchun taxminan 8 daqiqa kerak. Demak, Quyoshga qaraganingda (faqat to'g'ridan-to'g'ri qarama — bu ko'zlar uchun xavfli!), sen uni 8 daqiqa oldingi holatida ko'rasan.

Uzoq yulduzlardan esa yorug'lik bizga yillar va hatto ming yillar davomida keladi.

Yerdan biz doim Oyning bir xil «tomoni»ni ko'ramiz. Bu tasodif emas. Oy o'z o'qi atrofida Yer atrofini bir marta aylanib chiqqan vaqtda — taxminan 27 sutkada aylanadi.

Bu qalqish kuchlari tufayli sodir bo'lgan: milliardlab yillar davomida Yerning tortishishi Oyning aylanishini u orbita bo'ylab harakati bilan moslashguncha «sekinlashtirgan». Olimlar buni qalqish qamrovi deb atashadi.

Oyning orqa tomonini odamlar birinchi marta faqat 1959-yilda — sovet «Luna-3» stansiyasining suratlarida ko'rishgan.

Qora tuynuk — bu koinotning shunday sohasiki, u yerda gravitatsiya shunchalik kuchliki, undan hech narsa, hatto yorug'lik ham chiqib keta olmaydi. Shuning uchun u «qora».

Qora tuynuklar juda katta massali yulduz umrining oxirida o'z og'irligi ostida siqilganda paydo bo'lishi mumkin. Bizning Galaktikamiz — Somon yo'lining markazida massasi Quyoshdan taxminan 4 million marta og'ir bo'lgan o'ta massiv qora tuynuk joylashgan.

2019-yilda olimlar butun dunyodagi radioteleskoplarni bitta ulkan «Yer kattaligidagi teleskop»ga birlashtirib, uzoqdagi M87 galaktikasidagi qora tuynuk soyasining birinchi «suratini» olishgan.

Halol javob: hozircha hech kim bilmaydi. Lekin olimlar izlamoqda.

Bugun boshqa yulduzlar atrofidagi besh mingdan ortiq sayyora ma'lum — ularni ekzosayyoralar deyishadi. Ularning ba'zilari «yashash zonasi»da joylashgan: o'z yulduzidan shunday masofadaki, sirtida suyuq suv bo'lishi mumkin — biz biladigan hayotning asosiy sharti.

Olimlar bu sayyoralarning atmosferasini teleskoplar yordamida o'rganishadi, Mars va Yupiter hamda Saturn yo'ldoshlarida hayot belgilarini izlashadi — ularning muz qatlami ostida okeanlar bo'lishi mumkin.

Balki aynan sen javobni topadigan olim bo'larsan. Buning uchun fizika, kimyo, biologiya va matematika kerak bo'ladi — hozirdanoq o'rganayotgan hamma narsa.