Internetda xavfsizlik

Parol — bu akkauntingning kaliti. Agar uni topib olishsa, begona odam sening nomingdan yozishi, yozishmalaringni o'qishi va hatto pul o'g'irlashi mumkin.

Yomon parollar

• 123456, qwerty, password — ular soniyalarda topiladi.
• Ism, tug'ilgan sana, mushukning laqabi — bularni ijtimoiy tarmoqlaringdan bilish oson.
• Barcha saytlar uchun bitta parol: bittasida sizib chiqsa, hammasi ochiladi.

Yaxshi parol

Eng oddiy usul — faqat sen biladigan bir necha so'zdan iborat ibora: masalan, «SariqTramvayOygaKetyapti-17». U uzun, uni topish qiyin, lekin eslab qolish oson.

Ikki bosqichli himoya

Uni Telegram, pochta va ijtimoiy tarmoqlarda yoq: kirish uchun paroldan tashqari SMS yoki ilovadan kod kerak bo'ladi. Hatto parolni o'g'irlashsa ham, ikkinchi kalitsiz akkauntga kirib bo'lmaydi.

Hech qachon

• Parol va SMS kodlarini hech kimga aytma — hatto «qo'llab-quvvatlash xodimlari» va do'stlarga ham.
• Xabardagi havola orqali kirgan saytlarda parol kiritma — manzilni tekshir.

Fishing — bu firibgarlar parol, kod yoki pulni qo'lga kiritish uchun tanish kishi (bank, do'st, do'kon, hatto maktab) qiyofasiga kirishi.

Xavotirli belgilar

• Shoshilinchlik: «Akkauntingiz bir soatdan keyin bloklanadi!», «Faqat bugun!»
• Haddan tashqari yaxshi: «Siz iPhone yutdingiz», «Bepul gemlar/skinlar — havolaga o't».
• Kod so'rash: «SMS'ga kod keldi, aytib yubor».
• G'alati havola: telegram.org o'rniga te1egram.org, ortiqcha harflar va raqamlar.
• «Do'st» yangi raqamdan yozib, qarzga pul so'raydi.

Nima qilish kerak

• To'xta va shoshilma — firibgarlar shoshilishingga umid qiladi.
• Boshqa kanal orqali tekshir: do'stingga qo'ng'iroq qil, bank ilovasiga o'zing kir.
• Shubhali havolalarga o'tma va xabarlardagi fayllarni o'rnatma (ayniqsa .apk).
• Ota-onangga ayt — va do'stlaringni ogohlantir.

Asosiy qoidani esda tut: haqiqiy xizmatlar hech qachon parolingni yoki SMS kodini so'ramaydi.

Internetga tushgan hamma narsa u yerda abadiy qolishi mumkin: skrinshotlar bir soniyada olinadi. Bu raqamli iz deyiladi. Uni nafaqat do'stlar, balki kelajakdagi OTMlar va ish beruvchilar ham ko'radi.

Joylama

• Uy manzili, maktab va sinf raqami, aniq geolokatsiya.
• Hujjatlar, bank kartalari, shtrix-kodli chiptalar surati.
• Jadval: «Butun oila bilan bir haftaga ketdik» — o'g'rilarga ishora.
• Boshqalarning surati va yozishmalarini ruxsatsiz.

Sozlamalarni tekshir

• Profilni yopiq qil yoki nashrlaringni kim ko'rishini chekla.
• Suratlardagi geobelgilarni o'chir.
• Notanishlarni, ayniqsa «do'stona» yozib, surat yoki uchrashuv so'raydigan kattalarni do'stlikka qabul qilma. Agar shunday bo'lsa — darhol ota-onangga ayt.

Buvijon qoidasi

Biror narsani joylashdan oldin o'zingdan so'ra: «Buni buvim va kelajakdagi direktorim ko'rsa, men uchun normal bo'larmidi?» Agar yo'q bo'lsa — joylamaganing ma'qul.

Kiberbulling — bu internetdagi ta'qib: chatlarda haqorat, xafa qiluvchi memlar, shaxsiy suratlarni tarqatish, tahdidlar. Bu «shunchaki hazil» emas — bu haqiqatan ham og'riq keltiradi.

Agar bu sen bilan sodir bo'layotgan bo'lsa

• Sen aybdor emassan. Ta'qib qilayotgan odam aybdor.
• Tajovuz bilan javob berma — xafa qiluvchi aynan shuni kutadi.
• Dalillarni saqla: xabarlarning skrinshotini ol.
• Xafa qiluvchini blokla va ilovada unga shikoyat qil. e-Teacher'da ham foydalanuvchini bloklash va chatda shikoyat yuborish mumkin.
• Albatta ishonadigan kattaga ayt: ota-onangga, o'qituvchiga, maktab psixologiga.

Agar sen guvoh bo'lsang

Xafa qiluvchi xabarlarga layk bosma va ularni yuborma. Ta'qib qilinayotgan odamni hech bo'lmaganda bitta xabar bilan qo'llab-quvvatla: «Men sening tarafingdaman». Qiyin ahvoldagi odam uchun bu juda katta ahamiyatga ega.

Kurs yakuni

• Uzun noyob parollar + ikki bosqichli himoya.
• Hech kimga kodlarni aytma va senga bosim o'tkazishsa, shoshilma.
• Joylashdan oldin o'yla — raqamli iz qoladi.
• Ta'qibga qarshi — jim turma, kattalar bilan gaplash.

Bu qoidalarni bilsang, internet o'qish va muloqot uchun ajoyib joy.